تاثیر دیجیتال بر سلامت کودکان
مرتضی مهدیزاده : صفحه گوشی روشن است وبچه 6 ساله خانواده مشغول بازی با آن. انگشتهای کوچکش مدام روی صفحه حرکت میکنند و مرحله به مرحله جلو میرود. کنار دستش یک بطری نوشابه و بستهای خوراکی نیمهخورده مانده و اسباببازیهای گوشه اتاق که مدتهاست کسی سراغشان نرفته است. ساعتها میگذرد، بدون اینکه کودک از جایش بلند شود. بازی و سرگرمی حالا بیشتر در همان صفحه کوچک خلاصه شده است. جایی که میشود نشست، بازی کرد و همزمان خوراکی خورد.
دنیای کودکی هم مثل بسیاری چیزهای دیگر عوض شده است. کوچههایی که یک زمانی محل قرار بچهها برای فوتبال، دوچرخهسواری و بازیهای گروهی مثل هفت سنگ، قایم باشک و… و. بودند، حالا برای بسیاری از آنها بخشی از خاطرات نسلهای قبلاند. بازی کردن دیگر همیشه به بیرون رفتن از خانه، پیدا کردن همبازی و چند ساعت دویدن نیاز ندارد. کافی است گوشی یا تبلت روشن شود تا دنیایی ازانواع بازی و سرگرمی ها در اختیارکودک قرار بگیرد.
اما این تغییر فقط به فناوری برنمیگردد. شهرها بیشتر برای تردد خودروها طراحی شدهاند تا برای بچه ها و زندگی، فضای امن برای بازی کودکان محدودتر شده، والدین زمان کمتری برای همراهی با بچهها دارند و نگرانی درباره بازی آنها در فضای بیرون بیشتر شده است. در چنین شرایطی، گوشی و تبلت به یکی از سادهترین گزینهها برای پر کردن ساعتهای خالی بچهها تبدیل شدهاند. سرگرمیای که نه پارک میخواهد، نه همبازی و نه حتی بلند شدن از جای خود.
همزمان، شکل غذا خوردن هم تغییر کرده است. فستفود، نوشابه، تنقلات و خوراکیهای پرکالری سهم قابل توجهی در تغذیه برخی کودکان پیدا کردهاند. ترکیب این دو تغییر، یعنی تحرک کمتر و دریافت کالری بیشتر، همان نقطهای است که نگرانی درباره اضافهوزن و چاقی کودکان را جدی میکند. اما مسئله فقط شکل تازه سرگرمی نیست. وقتی دویدن و بازی کردن جای خود را به ساعتها نشستن پای صفحه نمایش میدهد و خوراکیهای پرکالری هم سهم بیشتری در برنامه روزانه بچهها پیدا میکنند، اضافهوزن و چاقی میتواند زودتر سراغشان بیاید. زنگ خطری که کارشناسان میگویند ممکن است اثرش سالها بعد، در قالب شیوع موجی از بیماریهایی مثل دیابت دیده شود.
تفریحی که در گوشی خلاصه شده
بعد از مدرسه، امیر بیشتر دوست دارد خانه بماند و با گوشی سرگرم شود. امیر ۱۵ ساله، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید که بازی با گوشی و گشتن در شبکههای اجتماعی بخش زیادی از وقتش را پر میکند. ورزش دیگر جای چندانی در برنامه روزانهاش ندارد و اگر هم فرصتی برای ورزش پیش بیاید، ترجیح میدهد آن زمان را صرف بالا بردن لول بازیهایش کند. بعد از مدرسه و درس، گوشی همیشه دم دست است. کافی است آن را بردارد تا بدون بیرون رفتن از خانه، ساعتها سرگرم شود. برای او، بازی کردن با گوشی سادهتر و در دسترستر از ورزش و بیرون رفتن است.
بیرون از خانه خیالمان راحت نیست
برای مریم، فرستادن فرزند کوچکش به کوچه، دیگر مثل سالهای کودکی خودش ساده نیست. نگرانی از امنیت باعث شده ترجیح بدهد فرزندش بیشتر در خانه باشد. مریم در گفتوگو با هفتصبح از دغدغه ای میگوید که مانع از آن می شود تا فرزندش را به کوچه برای بازی بفرستد. در واقع دوست دارد بچهاش بیشتر بازی کند و تحرک داشته باشد اما وقتی از امنیت بیرون خانه مطمئن نیست، ترجیح میدهد او را در خانه نگاه دارد. در چنین شرایطی، گوشی و تبلت هم خیلی زود تبدیل به سرگرمی اصلی کودک میشوند. وسیلهای که همیشه در دسترس است و خیال والدین هم از بابت بیرون بودن بچه راحتتر است. اما خانه هم همیشه به معنای تحرک بیشتر نیست. مریم میگوید اگر حواسشان نباشد، ساعتها وقت پسرش پای گوشی و تبلت میگذرد و در همین فاصله، خوردن تنقلات و خوراکیهای آماده هم بیشتر میشود.
بچههای امروز و کوچههای دیروز
رضا پدر یک نوجوان، هنوز بازیهای دوران کودکی خودش را به یاد دارد. ساعتهایی که بچهها تا غروب در کوچه بودند و برای پیدا کردن همبازی فقط کافی بود از خانه بیرون بروند. وی اما از یک نکته متعجب است. اینکه بچهها دیگر مثل گذشته برای بازی کردن دنبال هم نمیگردند. به نظر او، حتی وقتی چند نوجوان کنار هم هستند، باز هم هرکدام سرشان در گوشی های خودشان است. بازی گروهی که زمانی بهانهای برای بیرون رفتن و تحرک بود، حالا برای بسیاری از بچهها جای خودش را به سرگرمیهای فردی داده است.
عددهایی که زنگ خطر را بلندتر میکنند
اینها تنها یک روی سکه است. روی دیگر این سکه بیماری هایی است که در کمین کودکان گوشی به دست و گریزان از بازی و تحرک امروزی نشسته است. بیماری هایی که بی شک شاید مهمترین آنها دیابت باشد. دیابت دیگر بیماری دوراز ذهنی نیست که فقط در سالهای میانسالی سراغ آدمها بیاید. در ایران، طبق آمار منتشرشده در سال ۱۴۰۴، حدود ۱۴ درصد بزرگسالان، یعنی نزدیک به ۷.۵ میلیون نفر، با دیابت زندگی میکنند و حدود ۹ میلیون نفر دیگر در مرحله پیشدیابت قرار دارند. یعنی جمعیت بزرگی از همین حالا در فاصله چند قدمی این بیماری ایستادهاند. از طرف دیگر، رئیس هیاتمدیره انجمن دیابت نیز در سال ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که حدود ۴۰ درصد جمعیت بزرگسال کشور درگیر دیابت یا پیشدیابت هستند. تصویر جهانی هم چندان امیدوارکننده نیست.فدراسیون
بینالمللی دیابت در تازهترین اطلس خود، تعداد بزرگسالان مبتلا به دیابت در جهان را در مسیر افزایشی میداند. بهطوری که پیشبینی شده این تعداد تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۸۵۳ میلیون نفر برسد. یعنی تقریباً یک نفر از هر هشت بزرگسال. ایران هم از نظر تعداد بزرگسالان مبتلا، در میان کشورهای منطقه جایگاه بالایی دارد و طبق دادههای اطلس، سومین کشور منطقه از نظر تعداد بزرگسالان مبتلا به دیابت است. این عددها وقتی کنار تصویری که از کودکان امروز داریم قرار میگیرند، معنای دیگری پیدا میکنند. نسلی که کمتر میدود، بیشتر مینشیند و خوراکیهای پرکالری هم بخش جداییناپذیرتری از زندگیاش شدهاند. شاید اثر این سبک زندگی امروز روی ترازو دیده شود اما نگرانی اصلی کارشناسان، سالهایی است که همین کودکان بزرگسال میشوند.
وقتی کمتحرکی به بدن میرسد
کمتحرکی شاید امروز فقط به چند ساعت نشستن پای گوشی و کامپیوتر یا بالا رفتن عدد ترازو خلاصه شود اما اثرش میتواند سالها بعد خودش را نشان دهد. زمانی که بیماریهایی مثل دیابت وارد زندگی همین کودکان شوند. دکتر سالومه زریه، مسئول کمیته اجتماعی مجلس و عضو کمیته سلامت نهاد ریاست جمهوری، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید که کمتحرکی از همان سالهای کودکی میتواند زمینه ابتلا به دیابت نوع ۲ را در سالهای بعد بیشتر کند. وقتی بچه تحرک کافی ندارد و در کنارش فستفود، خوراکیهای پرکالری و تغذیه نامناسب هم بیشتر مصرف میشود، اضافهوزن راحتتر سراغش میآید و همین اضافهوزن میتواند زمینه دیابت را فراهم کند.
او میگوید که بدن برای اینکه درست کار کند، به حرکت نیاز دارد. وقتی بیشتر ساعات روز به نشستن میگذرد، مصرف انرژی پایین میآید و چربی بیشتری در بدن جمع میشود. ورزش و تحرک اما به گردش بهتر خون و بالا رفتن سوختوساز کمک میکند و اجازه نمیدهد این چرخه بهراحتی شکل بگیرد.
به گفته زریه، این سبک زندگی را میشود در زندگی روزمره بچهها دید. ساعتها نشستن پای موبایل، لپتاپ یا کامپیوتر و در کنارش خوردن فستفود و تنقلات. کنار هم قرار گرفتن این دو عادت، یعنی تحرک کم و کالری زیاد، میتواند در طول زمان وزن بچهها را بالا ببرد و خطر بیماریهای متابولیک را بیشتر کند.
برای همین، از نگاه او ورزش نباید فقط به زنگ ورزش مدرسه یا چند جلسه پراکنده در ماه محدود شود. زریه پیشنهاد میکند بچهها حداقل سه روز در هفته ورزش داشته باشند و تحرک، مثل غذا خوردن و خوابیدن، به بخشی از برنامه معمول زندگیشان تبدیل شود.
او درباره قند خون هم تأکید میکند که خانوادهها، بهخصوص اگر سابقه دیابت در فامیل دارند، نباید منتظر بزرگسالی بمانند. در چنین خانوادههایی، بررسی قند خون باید از سنین پایینتر جدی گرفته شود و با نظر پزشک، حتی میتواند از سالهای ابتدایی زندگی مورد توجه قرار بگیرد.
زریه میگوید که بعضی تغییرات هم میتواند زنگ هشدار باشد. مثل تشنگی و گرسنگی غیرعادی، زیاد شدن ادرار، خوابآلودگی یا میل شدید به شیرینی. اگر چنین نشانههایی ادامه پیدا کند، بهتر است خانواده آن را جدی بگیرد و برای بررسی بیشتر به پزشک مراجعه کند.
زنگ خطری که به مدرسه رسیده
آنچه از خانه و کوچه شروع شده، وقتی بچهها وارد مدرسه میشوند هم خودش را نشان میدهد. از دانشآموزانی که اضافهوزن پیدا کردهاند تا خوراکیهایی که هر روز در کیف و دستشان دیده میشود.
سمیه یاراحمدی، معاون مدرسه، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید که تغییر سبک زندگی بچهها را میتوان بهوضوح در مدرسه دید. در کنار کم شدن تحرک، مصرف خوراکیهای پرکالری و فستفود هم بیشتر شده و این ترکیب، نگرانی درباره اضافهوزن دانشآموزان را جدیتر کرده است. یاراحمدی میگوید که حتی در مدرسهای که بسیاری از خانوادهها توان مالی بالایی ندارند، باز هم علاقه بچهها به خوراکیهایی مثل پفک، تنقلات و غذاهای آماده قابل مشاهده است. او معتقد است بخشی از این مشکل به آموزش برمیگردد. بچهها خیلی وقتها میدانند یک خوراکی برایشان خوب نیست اما دلیلش را نمیدانند و همین باعث میشود توصیهها چندان جدی گرفته نشود.
او میگوید که آموزش درباره تغذیه و تحرک باید از همان سالهای مدرسه جدیتر شود. حتی میتوان بخشی از این آموزش را در کلاس و زنگ ورزش وارد کرد. مثلاً بچهها فقط برای فوتبال یا ورزش به حیاط نروند بلکه چند دقیقه درباره فایده ورزش، تغذیه و تأثیر آن بر بدن هم صحبت کنند.
این معاون مدرسه زنگ ورزش مدرسه را فرصتی برای بیشتر از چند دقیقه فعالیت بدنی میداند. به گفته او همین دو ساعت ورزش هفتگی، اگر درست استفاده شود، میتواند بچهها را به فعالیت و حتی ارتباط بیشتر با همکلاسیها ترغیب کند. به گفته او، وقتی دانشآموز در ورزش هدفی پیدا کند، احتمال اینکه فعالیت بدنی را بیرون از مدرسه هم ادامه دهد بیشتر میشود.
از نگاه این معاون مدرسه، اگر قرار باشد تغییری ایجاد شود، نقطه شروع آن آموزش است. آموزشی که هم خانواده و هم مدرسه در آن نقش دارند. او تأکید میکند که اگر هدف سلامت جسم و روان بچهها باشد، میتوان از مدرسه شروع کرد و نسلی ساخت که ورزش و تغذیه سالم را نه بهعنوان یک توصیه، بلکه بهعنوان بخشی از زندگی روزمره خود بشناسد. یاراحمدی هشدار میدهد که ادامه این روند میتواند در سالهای آینده بیماریهای بیشتری را به زندگی نسل امروز وارد کند. اگر آموزش و پیشگیری از همین حالا جدی گرفته نشود، ممکن است بیماریهایی که امروز برایمان جدی و ترسناک به نظر میرسند، در آینده در میان نسل جوان به اتفاقی عادی تبدیل شوند.
کمتحرکی فقط تقصیر موبایل نیست
قصه کمتحرکی بچهها فقط به گوشی و تبلت ختم نمیشود. شکوفه کشوری، پژوهشگر اجتماعی، در گفتوگو با «هفتصبح» براین نکته پافشاری می کند که کمتحرکی کودکان را نمیتوان فقط به موبایل و بازیهای رایانهای نسبت داد. به گفته او، سبک زندگی بچهها در چند دهه گذشته تغییر کرده است. کوچه و پارک که زمانی بخش مهمی از اوقات فراغت کودکان بودند، حالا محدودتر شدهاند و شهرها نیز بیشتر برای تردد خودروها طراحی شدهاند تا بازی و حضور بچهها. کشوری میگوید که به جای اینکه فقط بپرسیم چرا کودک زیاد با موبایل کار میکند، باید ببینیم، چه شرایطی ایجاد کردهایم که موبایل به آسانترین راه برای سرگرم کردن کودک تبدیل شده است؟
به اعتقاد این پژوهشگر، کمتحرکی فقط سلامت جسم کودک را تهدید نمیکند و میتواند در آینده به یک مسئله اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود. او معتقد است که بدن کودک امروز، در واقع سرمایه انسانی جامعه فرداست. کودکی که فرصت کمتری برای بازی گروهی دارد، ممکن است بخشی از تجربههای مهم دوران رشد مانند همکاری، رقابت، حل تعارض و ارتباط مستقیم با همسالان را هم کمتر تجربه کند. کشوری راهحل را هم فقط در کم کردن زمان استفاده از گوشی نمیبیند. به گفته او، اگر قرار است کودک از صفحه نمایش فاصله بگیرد، باید چیزی واقعی، جذاب و در دسترس جای آن را بگیرد. فضای امن برای بازی، مدرسهای که فعالیت بدنی را جدی بگیرد، خانوادهای که الگوی تحرک باشد و تفریحاتی که بچهها واقعاً از آنها لذت ببرند. از نگاه او، مسئله اصلی فقط این نیست که کودک امروز چقدر ورزش میکند. مسئله این است که جامعه چه سبک زندگیای برای نسل آینده ساخته است.
اسباببازی گوشه اتاق بیاستفاده مانده
صفحه گوشی هنوز روشن است اما آن اسباببازی گوشه اتاق همچنان بیاستفاده مانده. کودکی که امروز ساعتهای زیادی را نشسته میگذراند، چند سال دیگر دیگر کودک نیست. وارد مدرسه و دانشگاه میشود، کار میکند و سبک زندگیای را با خود به بزرگسالی میبرد که از همین سالها شکل گرفته است. قرار نیست هر کودکی که گوشی دست میگیرد یا خوراکی پرکالری میخورد، حتماً در آینده به دیابت یا چاقی مبتلا شود. اما وقتی کمتحرکی، تغذیه نامناسب و ساعتهای طولانی نشستن به عادت روزمره یک نسل تبدیل شود، نمیتوان پیامدهای آن را نادیده گرفت. شاید مسئله از همین تصویر ساده شروع شود. کودکی که برای بازی کردن دیگر لازم نیست از جایش بلند شود. اگر قرار است فردای این نسل سالمتر باشد، باید برای همین ساعتهای امروز فکری کرد. برای کوچههایی که باید دوباره جای بازی باشند، مدرسههایی که ورزش در آنها جدیتر گرفته شود و خانههایی که تحرک در آنها بخشی از زندگی روزمره باشد. بازی هنوز همان بازی است. فقط باید دوباره از صفحه کوچک گوشی بیرون بیاید و به دنیای واقعی برگردد.