مرگ «رویا» و برنگشتن «امید»، آخرین شانس احیای مسیر مهاجرت درنای سیبری را کمرنگتر کرد، بازوحشیسازی جمعیتهای در اسارت، آخرین شانس برای نجات این گونه است
لیلا مرگن: کرامت حافظی، پرنده شناس و عضو کارگروه حفاظت از درناهای خاورمیانه؛ احیای مجدد مسیر مهاجرت غربی درنای سیبری بدون امید غیر ممکن است؛ اما به کمک جمعیتهای در اسارت این گونه میتوان جمعیت غربی درنای سیبری را بازوحشی کرد ولی باید راهی طولانی پیمود. رویا که پنج سال پیش از بلژیک به ایران آمده بود، طی فرآیندی پیچیده هرگز با امید تنها نر باقیمانده از جمعیت وحشی و مهاجر درنای غربی همراه نشد و چند روز قبل، به دلیل عفونت شدید ریوی تلف شد. حافظی میگوید اگر رویا همراه امید میشد، آخرین تیر ترکش نجات مسیر مهاجرت درنای سیبری غربی بود، اگرچه فقط یک درصد شانس موفقیت داشت اما کارشناسان بینالمللی درنا سیبری به همراه ایران، ترجیح دادند برای این یک درصد امیدواری، صد درصد تلاش کنند.
حدود سه دههای هست که سازمان محیط زیست ایران درباره برنامههای تدوین شده برای نجات جمعیت درنای سیبری، خبر مخابره میکند. تنها درنای باقیمانده از جمعیت درنای غربی سیبری که امید نامیده میشد، چند سالی است که به ایران نمیآید. پنج سال قبل در قالب برنامه احیای مسیر مهاجرت، این درنا صاحب یک جفت شد. رویا را از بلژیک آوردند تا او دیگر به تنهایی مسیر طولانی مهاجرت را طی نکند اما رویا هرگز با او همراه نشد و در نهایت 22 تیرماه به دلیل عفونت ریوی تلف شد. اما چرا تلاشهای انجام شده تاکنون به نتیجه نرسید؟
درنای سیبری پرندهای درلبه پرتگاه انقراض جهانی
کرامت حافظی، پرنده شناس که خود در اجرای آخرین شانس احیای مسیر غربی مهاجرت درنای سیبری مشارکت داشته در گفتوگو با هفت صبح از سختیهای کار میگوید.
به گفته او، بدون امید، دنیا در تلاشهایش برای احیای مسیر غربی موفق نمیشود و این تلاشها فقط مختص ایران نبوده است. درنای سیبری یک گونه به شدت در معرض خطر انقراض جهانی است و درجه حفاظتی (CR) مانند یوز آسیایی است. این گونه در طبیعت وضعیت بسیار بدی داشته و یک گونه مهاجر به ایران به حساب میآید. درنای سیبری برای رسیدن به فریدونکنار هر بار پنج هزار کیلومتر پرواز کند تا زمستانش را در جنوب دریای خزر بگذراند و بعد دوباره همین مسیر را برای گذراندن تابستان در سیبری باز میگردد.
حافظی توضیح میدهد که ایران صرفا فقط بخشی از حفاظت درنا را به عهده داشته است. این گونه سه جمعیت داشت؛ جمعیت میانی که به هند میرفت، سالهای قبل منقرض شد؛ جمعیت شرقی به چین میرود و جمعیت غربی به شمال ایران. اگرچه تا حدودی محل استقرار جمعیت درنای شرقی در سیبری مشخص است اما جمعیت میانی و غربی این گونه، معلوم نیست که در کدام قسمت سرزمین سیبری زمستان میگذرانند. از آنجا که تنها درنای باقیمانده از جمعیت غربی در ایران زمستان میگذراند؛ یک کار جمعی علمی با بنیاد بینالمللی درنا انجام شد و بهعنوان آخرین تلاش برای احیای مسیر مهاجرت در جمعیت غربی وحشی، جفتی برای امید از مرکز پرورش اروپا وارد شد.
انتقال اطلاعات غلط
به گفته این پرنده شناس، محل استقرار درناها در سیبری سرزمینهای تالابی وسیعی به اندازه چند استان ایران است. درناها عموما در محل تابستانگذرانی پس از جفتگیری، لانهسازی و جوجهآوری از هم فاصله میگیرند، سپس در زمستانگذرانی به هم میرسند. متاسفانه خیلیها درباره این پرندگان بدون اینکه اطلاعات دقیقی داشته باشند، صحبت میکنند و اطلاعات غلط منتقل میکنند.
حافظی میگوید: صرفا دو مرکز پرورش در اسارت از جمعیت غربی در روسیه و بلژیک وجود دارد. رویا هم از جمعیت در اسارت بلژیک، طی انجام زحمات فراوان به ایران منتقل میشود تا تبدیل به جفت امید شود.او تاکید میکند که آنچه درباره احیای مسیر مهاجرت درنای غربی رخ داده، یک کار جهانی بوده است. در دهه هفتاد چندین بار کارشناسان روسی برای احیای نسل جمعیت درنای غربی به ایران سفر میکنند اما موفق نمیشوند.
به همین خاطر با حمایت بنیاد بینالمللی درنا که بیش از 50 سال روی جمعیت غربی مطالعه کرده، آخرین شانس احیای جمعیت وحشی با هماهنگی ایران امتحان میشود. در سالی که ایران تصمیم میگیرد در چنین پروژهای مشارکت کند، آنفلوآنزای فوق حاد پرندگان در اروپا شایع میشود و رویا برای انتقال به ایران، حتما باید تحت آزمایشات متعدد قرار میگرفته است و اگر تست آنفلوآنزای او مثبت از آب در میآمد، بر اساس قوانین اروپا باید کل درناهای سیبری موجود در مرکز تکثیر در اسارت معدوم میشدند. با این وجود، جهان این ریسک را میپذیرد و رویا به ایران منتقل میشود.
حافظی دلیل انقراض درناهای سیبری در طبیعت را نوع تغذیه و رفتار پرنده اعلام میکند. به گفته او، مهمترین عامل اعلام شده توسط بنیاد بینالمللی درنا درباره این پرنده، نابودی زیستگاهها به همراه شکار بیرویه آنها مخصوصا پس از فروپاشی شوروی سابق و مصرف گوشت این پرندگان اعلام شده است. زیرا پس از فروپاشی شوروی، مردم به دلیل فقر و گرسنگی در مسیر مهاجرت این پرنده اقدام به شکار بیرویه آن میکردند.
این پرنده شناس از نظرات غیرکارشناسی ارائه شده در زمان انتقال رویا هم گلهمند است زیرا برخی نسبت به نر یا ماده بودن امید اظهار تردید میکردند. ایده انتقال رویا با هواپیما به محل تابستانگذرانی امید در حالی مطرح میشود که هیچ کس نمیدانسته امید دقیقا در کجای سیبری فرود میآید و گروهی هم درباره سن رویا و پیر بودن آن تیتر زدهاند که همه این نظرات کاملا غلط بود و زمینه آزار مجریان پروژه را فراهم کرد.
انقراض کامل درنای غربی از طبیعت
این پرنده شناس میگوید که اگر امید دیگر به ایران نیاید، جمعیت غربی از طبیعت بهطور کامل منقرض شده است و متاسفانه هر سال این احتمال بیشتر قوت میگیرد. البته او یاددآوری میکند که سابقه داشته یکسال این درنا به ایران نیاید و کسی هم نفهمد که کجا رفته، اما سال بعد مجددا به حاشیه جنگل سوته در فریدونکنار آمده است.
او البته همچنان امیدواریهایی هم برای احیا و بازوحشی نمودن درنای سیبری غربی دارد؛ زیرا هنوز جمعیت پرورشی در روسیه و بلژیک وجود دارند و در سالهای اخیر هم چندین بار تلاشهایی از طرف روسیه انجام شده تا به صورت آزمایشی مهاجرت جمعیت در اسارت کلید بخورد و پرندههایی که به تالاب رفتهاند، مجددا به مرکز پرورش اوکا در روسیه باز گردند .
