«جم»؛ میوهای است که در جنوب ایران تا کیلویی ۳۰۰ هزار تومان معامله میشود و سود میلیاردی دارد
رضا رهسپار | جم یا جامون سالها در سایه انبه، خرما و موز باقی ماند. حالا رشد بازار میوههای خاص، قیمت بالای این محصول در ایران و جهان و ظرفیت صنایع تبدیلی، توجه باغداران و سرمایهگذاران را به درختی جلب کرده که بسیاری از تهرانیها حتی نامش را هم نشنیدهاند. اگر از رهگذران میدان تجریش یا بازار میوه و ترهبار مرکزی تهران سراغ میوهای به نام «جم» را بگیرید، احتمال زیادی وجود دارد که با نگاههای متعجب روبهرو شوید. در ویترین مغازهها خبری از آن نیست، عمدهفروشها هم معمولاً معاملهای روی این محصول انجام نمیدهند. با این حال، هزار و ششصد کیلومتر دورتر، در جنوب سیستان و بلوچستان، همین میوه بنفشرنگ گاهی با قیمت ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم دست به دست میشود. قیمتی که از بسیاری از میوههای لوکس بازار ایران بالاتر است. این تفاوت، داستان میوهای را روایت میکند که اقتصادش بسیار بزرگتر از شهرتش است.
جم که در دنیا بیشتر با نام Jamun شناخته میشود، سالهاست در هند، پاکستان، بنگلادش و سریلانکا جایگاه محکمی در بازار کشاورزی دارد. در هند، فصل برداشت این میوه، بازارهای محلی را بنفش میکند و کامیونهای یخچالدار، محصول را به کارخانههای تولید آبمیوه، مربا، سرکه، پودر میوه و مکملهای گیاهی میرسانند. در ایران، داستان کاملاً متفاوت است. درخت وجود دارد، محصول برداشت میشود، مشتری محلی هم پیدا میشود، اما زنجیره اقتصادی هنوز شکل نگرفته است.
میوهای که به تهران نمیرسد
جم محصولی بسیار حساس است. پس از برداشت، ماندگاری آن کوتاه است و اگر زنجیره سرد وجود نداشته باشد، کیفیت میوه به سرعت افت میکند. همین ویژگی باعث شده بخش عمده محصول جنوب کشور همان حوالی مصرف شود. تولید آن نیز هنوز آنقدر محدود است که تاجران انگیزهای برای انتقال بار به بازارهای بزرگ نداشته باشند. نتیجه این است که تهرانیها برای خرید گیلاس خارجی، بلوبری، آووکادو یا پشنفروت پول پرداخت میکنند، اما میوهای که در خاک ایران رشد میکند، عملاً از بازار پایتخت غایب است.
قیمتهای جهانی چه میگویند؟
بازار جهانی جم، تصویر متفاوتی ارائه میدهد. در فصل برداشت امسال، قیمت عمدهفروشی این میوه در هند بین ۱۰۶ تا ۱۱۷ روپیه برای هر کیلوگرم بود؛ رقمی نزدیک به ۱.۳ دلار. در خردهفروشی شهرهایی مانند بمبئی و پونه، قیمت به ۳۰۰ تا ۵۰۰ روپیه برای هر کیلو رسید؛ یعنی حدود ۳.۵ تا ۶ دلار. محصول صادراتی نیز با قیمت حدود ۲ دلار برای هر کیلوگرم از هند راهی بازارهای خارجی شد. این اختلاف قیمت یک پیام روشن دارد؛ سود اصلی در فروش محلی نیست، بلکه در بستهبندی، صادرات و فرآوری شکل میگیرد.
یک هکتار چقدر درآمد دارد؟
عملکرد باغهای بالغ جم در کشورهای تولیدکننده معمولاً بین هشت تا پانزده تن در هکتار است و در شرایط ایدهآل حتی به حدود بیست تن نیز میرسد. اگر میانگین عملکرد را ده تن و قیمت فروش در ایران را ۲۵۰ هزار تومان در نظر بگیریم، ارزش ناخالص محصول یک هکتار به حدود دو میلیارد و پانصد میلیون تومان میرسد. در باغهایی که عملکرد بالاتری دارند، این رقم میتواند از سه میلیارد تومان نیز عبور کند. البته این درآمد، سود خالص نیست. هزینه نهال، آبیاری، کارگر، برداشت، حملونقل، کود، نگهداری و ضایعات باید از آن کسر شود. با این حال، همین اعداد نشان میدهد جم از نظر ارزش اقتصادی در رده محصولات باغی گرانقیمت قرار میگیرد.
سرمایهگذاری ارزان نیست
راهاندازی باغ جم، پروژهای کوتاهمدت محسوب نمیشود. نهالهای این درخت در ایران هنوز کمیاب هستند و بسیاری از باغداران، آن را از مراکز محدود تولید نهال تهیه میکنند. درخت نیز برای رسیدن به باردهی اقتصادی به چند سال زمان نیاز دارد. سیستم آبیاری مناسب، مراقبت از نهالها و مدیریت باغ نیز سرمایه اولیه قابل توجهی میطلبد. به همین دلیل، هرچند درآمد بالقوه بالا است، سرمایهگذار باید دیدی بلندمدت داشته باشد.
کارخانهها سود بیشتری میبرند
اقتصاد جم از باغ آغاز میشود، اما در کارخانه به اوج میرسد. یک کیلو میوه تازه، ماده اولیه تولید دهها محصول مختلف است. آبمیوه طبیعی، کنسانتره، شربت، بستنی، مربا، ژله، سرکه، پودر میوه، دمنوش و عصارههای گیاهی، مهمترین فرآوردههایی هستند که از جم تولید میشوند.در هند، بخش مهمی از ارزش بازار این محصول به کارخانههای صنایع غذایی و شرکتهای تولید فرآوردههای گیاهی تعلق دارد. در واقع، باغدار سهم کوچکی از گردش مالی نهایی را دریافت میکند.
فرصت صادرات
کشورهای حاشیه خلیج فارس، به دلیل درآمد بالا و علاقه به میوههای خاص، بازار جذابی برای این محصول به شمار میروند. امارات، قطر، کویت و عمان هر سال حجم قابل توجهی میوه تازه وارد میکنند. فاصله کوتاه جنوب ایران تا این بازارها، یک مزیت مهم است. اگر زنجیره سرد، بستهبندی استاندارد و گواهیهای بهداشتی فراهم شود، جم ایرانی میتواند با زمان حمل کوتاهتر نسبت به رقبای آسیای جنوبی به دست مصرفکننده برسد.
رقابت آسان نیست
البته بازار جهانی منتظر ایران نمانده است. هند بزرگترین تولیدکننده جم جهان است. این کشور دهها سال تجربه در تولید، فرآوری، صادرات و بازاریابی دارد. پاکستان و بنگلادش نیز سهم قابل توجهی از بازار منطقه را در اختیار گرفتهاند. در چنین شرایطی، رقابت قیمتی برای ایران چندان منطقی به نظر نمیرسد. تمرکز بر کیفیت، تولید محدود، بستهبندی ممتاز و برند منطقهای، شانس موفقیت بیشتری ایجاد میکند.
میوهای که همه اجزایش پولساز است
یکی از تفاوتهای مهم جم با بسیاری از میوههای دیگر، قابلیت استفاده از بخشهای مختلف درخت است. هسته، برگ و پوست درخت نیز در صنایع گیاهی و سنتی کاربرد دارند. چوب این درخت نیز مقاومت بالایی دارد و در برخی کشورها برای مصارف صنعتی و نجاری استفاده میشود. همین ویژگی باعث شده اقتصاد جم فقط به فروش میوه وابسته نباشد.
چرا کشاورزان به جم علاقهمند شدهاند؟
تغییرات اقلیمی، معادلات باغداری را تغییر داده است. باغداران جنوب کشور به دنبال گونههایی هستند که گرمای شدید را بهتر تحمل کنند. جم در مناطق گرمسیری رشد مناسبی دارد و با شرایط اقلیمی جنوب شرق ایران سازگار است. البته این ویژگی به معنای بینیازی از آب نیست، اما در مقایسه با برخی محصولات حساس، انعطاف بیشتری از خود نشان میدهد. همین مسئله توجه برخی سرمایهگذاران بخش کشاورزی را جلب کرده است.
