منشا جدید آلودگی هورالعظیم
لیلا مرگن: سرانجام با مهر تایید سازمان محیط زیست بر مجوز زیست محیطی طرح توسعه میدان نفتی سهراب، تنها بخش زنده تالاب هورالعظیم که همچنان کارکردهای اکولوژیکی خود را حفظ کرده بود، زیر تیغ توسعه میرود. آنطور که مسئولان محیط زیست میگویند در این فرآیند، بین 18 تا 20 هکتار از بخش دست نخورده تالاب که اتفاقا منطقه ورودی آب کرخه و منشا تغذیه این اکوسیستم است، خشک میشود، تا وزارت نفت بتواند برای کشور درآمد کسب کند. کارشناسان این پرسش را مطرح میکنند که چرا این وزارتخانه از روشهای جایگزینی که نیاز به خشک کردن تالاب ندارد، استفاده نمیکنند. به اعتقاد آنها این تصمیم میتواند بر تشدید وقوع پدیده ریزگرد در جنوب غرب کشور و معیشت جامعه محلی، اثر مستقیم و منفی داشته باشد.
مسئولان وزارت نفت از بازطراحی طرح توسعه میدان نفتی سهراب پس از صدور مجوز محیط زیستی این طرح خبر میدهند. آنها مدعی هستند که الگوی توسعه این میدان با هدف کاهش مداخلات در این اکوسیستم، بازطراحی میشود. خبری که فعالان محیط زیست را شوکه کرده است؛ زیرا تنها بخش دست نخورده تالاب هورالعظیم، بعد از پنج سال مقاومت، با امضای سازمان محیط زیست و صدور مجوز ارزیابی زیست محیطی برای آن، زیر تیغ استخراج نفت میرود تا این تالاب از رمق افتاده را بیش از گذشته از نفس بیاندازد. اما آیا در مجوز صادر شده، به موضوع کاهش آسیبها بهطور جدی توجه شده و از روشهایی استفاده خواهد شد که تالاب کمترین آسیب را ببیند؟
طرح در منتهی الیه مخزن شمالی اجرا میشود
محمد جواد اشرفی مدیر کل محیط زیست استان خوزستان در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که براساس مجوز کارگروه ملی ارزیابی، مجوز محیط زیستی این پروژه صادر شده است. بر این اساس، دقیقا روی نقطه صفر مرزی، با ایجاد پنج پد سه هکتاری در منتهی الیه مخزن شمالی، با فاصله مکانی موافقت شده تا هیچ ممانعتی برای جریان آب ایجاد نکند.
اشرفی میگوید که همه تلاشها برای کاهش اثرات مخرب محیط زیستی بر تالاب انجام شده و محیط زیست توانسته در پروژه میدان نفتی سهراب، این اثرات را به حداقل برساند. زیرا وزارت نفت قصد داشته 25 پد در این بخش از تالاب ایجاد کند اما محیط زیست تعداد پدها را کاهش داده است.
به گفته اشرفی صنعت مکلف شده از روشها و تکنیکهای جدید برای خطوط جریانی استفاده کند و در برنامههای احیایی دیگر نقاط تالاب هم حضور پیدا کند.
اشرفی ادامه میدهد که با توجه به اینکه در منتهیالیه مرز ایران با عراق فعالیت نفتی انجام میشود، تلاش شده که فعالیتها کمترین اثرگذاری در چشمانداز تالاب، خدمات و عملکرد این اکوسیستم داشته باشد و انتظارمان این است که اثرات منفی کاهش یابد.
مدیر کل محیط زیست استان خوزستان وعده میدهد که اقدامات وزارت نفت را حتما پایش کند تا مطابق برنامههایی که به محیط زیست ارائه دادهاند، مدیریتهای زیست محیطی در حوزه تالاب و در راستای اجرای پروژه انجام شود و میزان اثرات منفی حضور صنعت در تالاب کاهش یابد.
او خبر میدهد که با صدور این مجوز محیط زیستی، 18 تا 20 هکتار دیگر از تالاب هورالعمظیم ناچارا خشک میشود اما در قسمتهای دیگر جبران خواهد شد.
فعالیت صنعتی در محل ورود آب به تالاب
اگرچه محیط زیست اعلام کرده که تلاش میکند اثرات منفی فعالیت بخش صنعت در تالاب هورالعظیم را به حداقل برساند اما آیا این گذاره واقعا محقق میشود؟علی ارواحی کارشناس تالاب در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که سیمای امروز هورالعظیم حاصل همافزایی چند مشکل شامل کاهش حقابه، دستکاری رودخانهها، خشکسالی و جنگ هشت ساله و ایجاد زیرساختهای نظامی در بستر تالاب طی دهههای اخیر است.
به گفته او، متاسفانه توسعه میدان نفتی سهراب در محدوده مخزن شماره یک-از معدود بخشهای تالاب هورالعظیم که هنوز کارکردهای اکوسیستمی و زیستگاهی خود را حفظ کرده- که در نزدیکی ورودی آب کرخه به تالاب هورالعظیم قرار دارد، میتواند برای این اکوسیستم مشکلساز شود.
این کارشناس تالاب تاکید میکند که قطعهبندی این اکوسیستم از طریق احداث خاکریزها، دایکها و مخازنی که در هورالعظیم وجود دارد، میتواند تالاب را از کارکردهای طبیعی خود دور کند زیرا دیگر هورالعظیم یک اکوسیستم طبیعی به هم پیوسته نیست. پس مسئله صرفا خشکاندن چند هکتار نیست بلکه خشکاندن تالاب در مسیر آب، امکان زنده ماندن کل اکوسیستم را مختل میکند.
کاهش تابآوری جامعه محلی
ارواحی تخریب زیستگاه ناشی از محروم شدن بخشهای مختلف تالاب به دلیل عدم دریافت آب را عاملی برای فروپاشی زنجیرههای غذایی، از دست رفتن زیستگاه پرندگان، ماهیها، پستانداران و گیاهان تالابی معرفی میکند و بر این باور است که خشک شدن تالاب، حریقهای منطقه را تشدید میکند زیرا با نرسیدن آب، نیزارها خشک میشوند و ریسک بروز آتشسوزی افزایش مییابد. در نتیجه پوشش گیاهی تالاب بیش از گذشته آسیب میبیند.
به گفته این کارشناس تالاب، خشک کردن هورالعظیم باعث میشود که بستر آن به کانون گرد و غبار تبدیل شده و این آلودگی روی سلامت انسانها تاثیر بگذارد. ضمن آنکه تالاب خشک، قدرت خودپالاییاش را از دست میدهد و دیگر نمیتواند آلودگیهای ناشی از صنعت، کشاورزی و … را پالایش کند. این موضوع سبب میشود که هر از گاهی شاهد مرگ و میر گسترده ماهیان در این منطقه باشیم.
به گفته این کارشناس تالاب، خشکی تالاب معیشت جامعه محلی را تحت تاثیر جدی قرار میدهد. امکان صید آبزیان از دست میرود. گاومیشداری محدود میشود؛ در نتیجه با کاهش درآمد جامعه محلی، نرخ مهاجرت افزایش یافته و فشارهای اجتماعی تشدید میشود. به این ترتیب تابآوری اقتصادی مردم محلی در بحرانهای اقتصادی به شدت کاهش مییابد.
افزایش تبعات ریزگردها
مسئولان سازمان محیط زیست بر این باورند که با اجرای پروژه در نزدیک مرز عراق تلاش شده که اثرات محیط زیستی استخراج نفت کاهش یابد اما ارواحی بر این باور است که پروژههای سدسازی ترکیه بخش عراقی تالاب هورالعظیم را دچار بحران کرده و ایران درگیر ریزگردهای ناشی از این اقدامات است؛ بنابراین رفتار ایران حتی در نزدیکی مرزها هم میتواند برای کشور تبعات محیط زیستی داشته و پدیده ریزگردها را تشدید کند.
او تاکید میکند که در هورالعظیم، مسئله فقط خشکاندن 18 یا 20 هکتار از تالاب نیست؛ بلکه سهل الوصولترین بخش برای دریافت آب همین مخزن شماره یک است و در مخازن بعدی موضوع دریافت آب، به شدت سختتر میشود.
ارواحی سخنانش را با یک سئوال کلیدی از وزارت نفت ادامه میدهد و از این وزارتخانه سئوال میکند که چرا نباید یک روش اجرایی برای برداشت نفت انتخاب شود که مستلزم خشکاندن عرصههای تالابی نباشد؟ چرا سایر شیوهها مثل حفاریهای مایل و یا خوشهای یا برخی فناوریهای کم اثر برای برداشت نفت در هورالعظیم انتخاب نمیشود و یا چرا تاسیسات به بیرون از تالاب منتقل نمیشوند؟
این کارشناس تالاب تاکید میکند که نباید هورالعظیم را به دلیل آسیبهایی که در قبل دیده، مستحق آسیب بیشتر بدانیم. دقیقا برعکس، هر قطعه باقی مانده در امروز هور، باید ارزش بیشتری برای حفاظت داشته باشد؛ اما عملا میبینیم که این موضوع رعایت نمیشود.
مجوزی که امروز توسط سازمان محیط زیست به امضا رسیده، بدون شک مهر تاییدی بر مرگ تالاب هورالعظیم است. هنوز از خاطر نبردهایم که خودسوزی بخش عراقی هورالعظیم،چند ماه زندگی عادی در خوزستان را مختل کرد. آیا مسئولان محیط زیست در زمان امضای گزارش ارزیابی محیط زیستی تنها بخش دست نخورده هور به نفع توسعه، خاطرات آن خودسوزی و نفسهای به شماره افتاده مردم خوزستان زیر دود آتش را به یاد آوردند؟
منابع طبیعی از نحوه هزینهکرد بودجه مسئولیت اجتماعی فولاد مبارکه روایت میکند؛
گروه محیط زیست: افزایش بودجه مسئولیتهای اجتماعی شرکت فولاد مبارکه که در جریان جنگ تحمیلی آمریکا به ایران، خسارت جدی به این صنعت وارد شد، پای رسانهها را به ردیفهای هزینه کرد این بودجه باز کرد. یکی از ردیفهایی که در هزینههای سال 1404 به آن اشاره شده، کمک به کشت بذر بادام کوهی در اراضی شهرستان مبارکه است. مدیر کل منابع طبیعی استان اصفهان با تاکید بر اینکه مبلغ تعریف شده در این ردیف در اختیار منابع طبیعی قرار نگرفته بلکه امکانات کشت بذر در سه هزار هکتار از اراضی این استان توسط فولاد مبارکه تامین شده است، میگوید که این کمکها در قالب طرح یک میلیارد درخت به منابع طبیعی انجام شده و متاسفانه به دلیل خسارات ناشی از جنگ، فولاد مبارکه امکان ادامه همکاری در این رابطه را ندارد.
بودجه مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) قرار بود پل ارتباطی میان منافع سرمایهداری شرکتی و شکوفایی جوامع محلی باشد؛ اما در ایران، متاسفانه این بودجه منجر به بهبود وضعیت جامعه محلی نشده است. کارشناسان میگویند که تزریق نقدینگی به محیطی که فاقد ساختار نظارتی است، نه تنها به توسعه منجر نمیشود، بلکه با ایجاد رانت و پروژههای موازی، منجر به هدر رفت منابع ملی میشود. شاید به همین خاطر، بودجه مسئولیت اجتماعی شرکتها به بخش خاکستری تبدیل شده که همواره نسبت به نحوه هزینه کرد آن، سوء ظن وجود دارد. افزایش بودجه مسئولیت اجتماعی شرکت فولاد مبارکه از هزار و 100 میلیارد تومان سال گذشته، به دو هزار میلیارد تومان امسال، آن هم در شرایطی که این شرکت در جنگ آسیبهای جدی دیده است، باز هم سئوالاتی را درباره اثرگذار بودن این بودجه مطرح کرده و ذرهبین رسانهها را بر ردیفهای اعلامی برای هزینه کرد این پول متمرکز کرده است. بر اساس آنچه در رسانهها منتشر شده، سال گذشته شرکت فولاد مبارکه بیش از 6 میلیارد تومان بابت کشت بذر بادام کوهی در اراضی شهرستان مبارکه در راستای مقابله با خشکسالی هزینه کرده است و پرسش اصلی این است که آیا این مبلغ در اختیار منابع طبیعی قرار گرفته یا خود شرکت آن را هزینه کرده است؟ آیا بذرهای کشت شده در منطقه رصد میشوند و میدانیم چه میزان از آنها سبز شده است؟
کمک فولاد مبارکه در راستای طرح کاشت یک میلیارد درخت
محمد علی کاظمی مدیر کل منابع طبیعی استان اصفهان در گفتوگو با هفت صبح تایید میکند که برای کشت بذر بادام کوهی در زمینهای مبارکه، همکاری بین فولاد و منابع طبیعی شکل گرفته است.
البته او میگوید که متاسفانه به دلیل شرایط جنگی، امسال با وجود افزایش بودجه مسئولیتهای اجتماعی شرکت، قرار نیست این همکاری ادامه یابد.
به گفته، مدیر کل منابع طبیعی استان اصفهان قبل از جنگ جلسهای با مسئولان فولاد مبارکه برگزار میشود و آنها هم مایل بودهاند که در بحث تولید نهال و جنگلکاری به منابع طبیعی اصفهان کمک کنند اما پس از مشکلات ایجاد شده، اعلام میکنند که دیگر نمیتوان از مساعدت آنها استفاده کرد؛ اما اگر باز هم شرایط کمک فراهم باشد، منابع طبیعی از این کمکها استقبال میکند.
کاشت سه هزار هکتار بذر در عرصه
کاظمی توضیح میدهد که با کمکهای دریافت شده از فولاد مبارکه، در سال 1402 و 1403، جنگلکاری با بذر بادام کوهی انجام میشود. در سال 1402، هزار هکتار و در 1403 دو هزار هکتار از اراضی استان اصفهان زیر پوشش جنگلکاری با بذر میرود اما پولی در اختیار منابع طبیعی قرار نمیگیرد. بلکه این مجموعه عرصه را معرفی کرده و تامین تجهیزات، نیرو، بذر و … را مشارکت کننده بر عهده میگیرد. بعد از تحویل عرصه، مشارکت کننده بیل و تجهیزات میآورد، بذر خریداری کرده و با گودبرداری، اقدام به کاشت بذر میکند. در نهایت عرصه کشت شده به منابع طبیعی تحویل میشود.
او درباره اینکه چرا عدد 6 میلیارد تومان در بودجه 1404 آمده، میگوید: از شهریور 1403 تا شهریور 1404، یک سال زراعی است و احتمالا به همین خاطر بودجه تخصیص یافته را در سال 1404 آوردهاند.
میزان سبز شدن بذرها بیش از 90 درصد
مدیر کل منابع طبیعی استان اصفهان درباره میزان سبز شدن بذرهای کشت شده این گونه، توضیح میدهد: ما مرتب منطقه را رصد میکنیم. ممکن است بخشی از بذرها سبز نشوند که در روال منابع طبیعی عادی است. یک تا دو سال بعد عملیات واکاری را داریم زیرا ممکن است به دلیل آفت زدگی، خورده شدن بذر یا نهال توسط جوندگان، یا حتی خشک شدن نهال سبز شده، نیاز به واکاری داشته باشیم؛ اما بررسیهای ما نشان میدهد که در سالهایی که کاشت بذر انجام شده بود، میزان سبزینگی بالای 90 درصد بوده است و پیگیریهای بعدی برای واکاری هم انجام میشود.
کاظمی دلیل انتخاب گونه بادام کوهی برای کشت را کمبود منابع آب اصفهان معرفی میکند؛ زیرا باید در این منطقه گونهای کشت شود که نیاز آبی آن مطابق با بارندگی سالیانه باشد. در اصفهان طی سالهای گذشته اقداماتی در راستای اجرای طرحهای بیولوژیک با جنگکاریها انجام شده و بادام کوهی توانسته در این محیط مستقر شود و کشت این گونه پاسخ مثبت داشته است. در خیلی از مناطق اصفهان درختان 10 تا 20 ساله بادام کوهی مستقر شدهاند و در سالهای گذشته هم که به دلیل محدودیت منابع آبی، کاشت بادام کوهی در دستور کار قرار گرفته، نهالهای سبز شده، مستقر شدهاند.
صرف یک و نیم میلیارد تومان برای تجهیز چاه نهالستان
مدیر کل منابع طبیعی استان اصفهان از مشارکت فولاد مبارکه در تجهیز چاه نهالستان این استان خبر میدهد. برای کف کنی و تجهیز این چاه از محل بودجه فولاد مبارکه در سال 1403 و 1404، بر اساس اعلام این شرکت یک و نیم میلیارد تومان هزینه میشود اما این عدد توسط خود فولاد هزینه میشود و هیچ پولی به منابع طبیعی پرداخت نمیشود.
به گفته کاظمی بر اساس برآوردها، کاری که با فولاد مبارکه به صورت مشترک انجام شده، اگر راسا توسط منابع طبیعی انجام میشد، نیاز به 12 میلیارد تومان اعتبار داشت.
سایرین هم کمک کردند
مدیر کل منابع طبیعی استان اصفهان با اشاره به تدابیر طرح کاشت یک میلیارد درخت برای کمک گرفتن از صنایع در راستای اجرای این طرح، از مشارکت سایر صنایع از جمله پالایشگاه اصفهان و برخی شهرکهای صنعتی برای توسعه جنگلکاری در اصفهان خبر میدهد.
او تاکید میکند که بودجه مسئولیت اجتماعی پتانسیل مناسبی در بحث کاشت یک میلیارد درخت، توسعه فضای سبز و کاهش آلایندگیها به حساب میآید و اگر دستگاههای مختلف بتوانند در بحث مسئولیت اجتماعی و بند خ، به منابع طبیعی کمک کنند؛ به خصوص در حوزه بیابانزدایی در شرق اصفهان و شهرستانهای بیابانی، کمک موثری به کنترل گرد و غبار و توسعه سرانه فضای سبز در سطح استان خواهد شد.