پشتپرده فیلترینگ پلتفرمهای آنلاین
به گزارش سرمایه فردا، فیلترشدن یک پلتفرم صوتی شاید در ظاهر خبری کوتاه میان انبوه اتفاقات روزانه اینترنت باشد، اما ماجرای «شنوتو» خیلی زود ابعادی فراتر از سرنوشت یک سایت پیدا کرد. مسئله حالا به پرسشی درباره سازوکار تصمیمگیری در فضای مجازی رسیده است: چه کسی فیلتر میکند و مسئولیت این تصمیم را کدام نهاد میپذیرد؟
شنوتو، یکی از سکوهای شناختهشده انتشار پادکست و محتوای صوتی فارسی، اکنون بدون ابزارهای عبور از فیلترینگ در دسترس نیست. خود مجموعه نیز در پیامی خطاب به برنامهسازان اعلام کرده سایت و اپلیکیشن آن با تصمیم کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه مسدود شده و تیم مدیریتی و حقوقی مشغول پیگیری دلایل این محدودیت است.
اما اهمیت خبر در زمان وقوع آن نهفته است. چند روز پیش مصوبهای خبرساز شد که بر اساس آن، تصمیم درباره انسداد، تعلیق یا محدودسازی سکوها و کسبوکارهای فضای مجازی باید در «ستاد راهبری و ساماندهی فضای مجازی» بررسی شود و در نهایت تأیید رئیسجمهور را داشته باشد. در متن منتشرشده حتی بر بیاعتباری اقداماتی تأکید شده بود که بیرون این فرآیند انجام شوند.
حالا یک پلتفرم فارسی فیلتر شده و پرسشی طبیعی مقابل افکار عمومی قرار گرفته است: آیا پرونده شنوتو این مسیر را طی کرده؟ آیا رئیسجمهور در جریان این تصمیم بوده و آن را تأیید کرده است؟ اگر چنین است، چرا علت محدودیت به شکل شفاف اعلام نمیشود؟ اگر چنین تأییدی وجود ندارد، نسبت اتفاق اخیر با مصوبهای که همین چند روز پیش منتشر شد چیست؟
معمای یک امضا
پرونده شنوتو دوباره یکی از مشکلات قدیمی حکمرانی اینترنت در ایران را آشکار کرده است: تصمیم وجود دارد، اثرش نیز فوراً در زندگی کاربران دیده میشود، اما پیدا کردن مسئول مستقیم آن گاهی به حل یک معما شباهت پیدا میکند.
کاربر آدرس را وارد میکند و سایت باز نمیشود. پس از آن مجموعهای از نهادها و عناوین وارد روایت میشوند و هرچه نامها بیشتر میشود، پاسخ پرسش اصلی دشوارتر به دست میآید. چه نهادی تصمیم گرفته؟ بر پایه کدام تخلف یا مستند قانونی؟ چه مرجعی آن را تأیید کرده؟ این محدودیت موقت است یا ادامه خواهد داشت؟
ابهام درباره شنوتو حساسیت بیشتری دارد، چون این مجموعه پیشتر نیز دورهای از اختلال را پشت سر گذاشته بود. آن زمان احتمال داده شد مشکل به استفاده از زیرساخت کلادفلر یا استقرار سرورها در آلمان مرتبط باشد. محدودیت جدید اما طبق اطلاعرسانی خود پلتفرم، به تصمیم کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه نسبت داده شده است. این تفاوت، ماجرا را از یک اختلال فنی یا زیرساختی خارج میکند و مستقیم به حوزه تصمیمگیری رسمی میبرد.
مصوبه تازه دولت نیز درست در همین نقطه اهمیت پیدا میکند. فلسفه چنین سازوکاری، دستکم روی کاغذ، باید روشنکردن مسئولیت و جلوگیری از تصمیمهای پراکنده باشد. اگر نخستین نمونههای پس از ابلاغ آن دوباره با ابهام همراه شوند، پرسش اصلی دیگر درباره یک پلتفرم نیست، درباره میزان کارآمدی خود سازوکار است.
صداهایی که خانه عوض میکنند
اما در صفحه فرهنگ و هنر، وجه دیگری از ماجرا اهمیت بیشتری دارد. شنوتو یک فروشگاه اینترنتی یا سرویس خدماتی معمولی نیست. بخشی از زیستبوم صوتی فارسی در چنین پلتفرمهایی شکل گرفته است. پادکسترها، راویان، ناشران صوتی، برنامهسازان مستقل و مخاطبانی که ساعتها محتوای فارسی میشنوند، در طول سالها شبکهای فرهنگی ساختهاند که ارزش آن را نمیتوان با تعداد بازدید یا نصب اپلیکیشن سنجید.
پادکست در ایران طی سالهای اخیر به رسانهای جدی تبدیل شده است. جایی برای روایت تاریخ، ادبیات، سینما، موسیقی، جامعه و تجربههای شخصی. بسیاری از صداهایی که امکان حضور در رسانههای سنتی را نداشتند، در این قالب مخاطب پیدا کردند. آسیبدیدن یک سکوی بومی در چنین فضایی، ضربه به یک نشانی اینترنتی نیست. بخشی از زنجیره تولید و توزیع فرهنگ دیجیتال فارسی را بیثبات میکند.
مهمتر اینکه مخاطب امروز منتظر بازشدن در نمیماند. عادت رسانهای او به سرعت مسیر دیگری پیدا میکند. اگر سکوی داخلی دسترسپذیر نباشد، اسپاتیفای، یوتیوب، اپل پادکست و دیگر بسترهای جهانی چند لمس آنطرفتر قرار دارند. تولیدکننده نیز جایی میرود که مخاطبش حضور دارد.
فیلترینگ و یک نتیجه وارونه
اینجاست که سیاست محدودسازی ممکن است به نتیجهای خلاف هدف خود برسد. با دشوارشدن فعالیت سکوهای فارسی، بخشی از تولید محتوا و مصرف رسانهای به محیطهایی منتقل میشود که سیاستگذار ایرانی قدرت بسیار کمتری برای اثرگذاری بر قواعد انتشار، اقتصاد محتوا، داده کاربران و رابطه میان پلتفرم و تولیدکننده دارد.
در چنین شرایطی مسئله حمایت از «پلتفرم داخلی» نیز معنایی متناقض پیدا میکند. نمیتوان از توسعه اقتصاد دیجیتال، تولید محتوای فارسی و تقویت کسبوکارهای بومی سخن گفت و همزمان فعالان همین زیستبوم را با نااطمینانی نسبت به فردای فعالیتشان مواجه کرد. سرمایهگذاری فرهنگی بیش از هر چیز به پیشبینیپذیری نیاز دارد.
ماجرای شنوتو اکنون فرصتی برای یک پاسخ روشن است. اگر محدودسازی سکوها طبق مصوبه تازه نیازمند تأیید رئیسجمهور است، باید مشخص شود این فیلتر با تأیید چه مرجعی اعمال شده و دلیل آن چیست.
پاسخ به این پرسش فقط تکلیف یک پلتفرم را روشن نمیکند. مسئله مهمتر اعتماد تولیدکننده و مخاطبی است که باید بداند قواعد زمینی که در آن فرهنگ تولید میکند، یکشبه و بیتوضیح تغییر نخواهد کرد. چون در جهان دیجیتال، با خاموششدن یک صدا مخاطب خاموش نمیشود. فقط فرکانس دیگری پیدا میکند.