بیگانهها در اکوسیستم گیلان
به گزارش سرمایه فردا، دو گونه غیربومی در اکوسیستمهای استان گیلان، طی چندین دهه اخیر جا خوش کردهاند و به عضوی از این مناطق تبدیل شدهاند؛ اما میزان زیان حاصل از فرار آنها از شوروی سابق و حضورشان در ایران، کاملا متفاوت است. نوتریا که جثهای کوچکتر از خرگوش دارد و ساکن تالابهای گیلان است، از نگاه کارشناسان گونه مهاجمی به شمار نمیرود اما راکونهای بازیگوش که در همه جا حضور دارند، فضای زندگی را برای اشکول و سنجاب جنگلی شمال تنگ کردهاند. متاسفانه حتی پلنگها هم از پس شکار راکون بر نمیآیند و متاسفانه این گونه شکارچی طبیعی در ایران ندارد. در نتیجه، این میهمان ناخوانده به یک گونه مهاجم برای جنگلهای گیلان تبدیل شدهاند.
دو گونه نوتریا و راکون در دنیا برای استفاده از پوستشان مورد توجه قرار گرفتند و شاید همین تجارت، باعث شده که حالا این دو گونه در سراسر دنیا پراکنده شوند و رده حفاظتی آنها از نگاه اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) نیز در طبقه با کمترین نگرانی قرار گیرد. متاسفانه حضور این دو گونه که احتمال میرود هر دو در برهههای مختلف زمانی از شوروی سابق به سمت ایران آمده باشند، نتایج متفاوتی بر اکوسیستمهای طبیعی استان گیلان داشته است.
خوشنشینی نوتریا در تالابهای گیلان
عباس عاشوری معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی گیلان در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که گونه غیربومی نوتریا را نمیتوان مهاجم نامید زیرا در هیچ منبعی، اثری از وضعیت تهاجمی این گونه وجود ندارد و صرفا به اشتباه به دلیل غیربومی بودن، مهاجم نامیده میشود.
به گفته او، نوتریا جوندهای با دندان نیش بلند بوده و گیاهخواری میکند. در گیلان حتی آزولا و دیگر گیاهان آبزی را میخورد و بیشترین پراکنشش از حوزه آستارا تا تالش است. این موجود، در تالاب جوکندان و استیل آستارا حضور پررنگی دارند.
معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی گیلان بر این باور است که نوتریا توان اینکه از سمت شوروی سابق و آذربایجان فعلی به ایران بیاید را دارد و امکان مهاجرت این گونه به ایران وجود داشته است. بنابراین کسی زحمت نقل و انتقال این گونه به ایران را نکشیده است.
او با توجه به بعد مسافت بین تالاب استیل آستارا و جوکندان که محل استقرار نوتریا در ایران است، احتمال میدهد که حیوان از طریق دریا یا زمینی به کشورمان وارد شده باشد. زیرا اخیرا هم در ساحل آستارا خروج یک نوتریا از دریا گزارش شده است. بنابراین، ممکن است سیلابها حیوان را به داخل دریا کشانده باشند و سپس نوتریا خود را به ساحل رسانده باشد.
عاشوری سابقه حضور این جونده در ایران را بیش از 40 سال تخمین میزند و بر این باور است که این موجود، جمعیت پایداری را در تالابهای محل حضورش در گیلان، تشکیل داده است.
پایان اسارت و تشکیل کانونهای وسیع
نوتریا بر اساس اطلاعات منابع علمی، مناطق تالابی و رودخانهای با پوشش گیاهی متراکم را بهعنوان زیستگاه انتخاب میکند و این حیوان آبهای راکد با پوشش گیاهی انبوه را ترجیح میدهد. این گونه برای تکثیر در اسارت به برخی کشورها برده میشود و پس از گریز از اسارت، در برخی مناطق آسیا و اروپا کانونهای وسیعی را تشکیل میدهد. نوتریا شبگرد بوده و در مناطقی که شکارچیان و انسان حضور نداشته باشند، در روز هم دیده میشود. معمولا به شکل اجتماعی زندگی میکند و شناگر ماهری است. در تمام طول سال قادر به جفتگیری بوده و معمولا در هر زایمان پنج بچه به دنیا میآورد. بنابراین بدیهی است که در گیلان هم جمعیت موثر تشکیل دهد. طول عمر نوتریا در اسارت 6 تا هشت سال و در طبیعت به ندرت به چهار سال میرسد.
پوست نوتریا ارزش نداشت
درکتاب اسکندر فیروز، نوتریا گونه بومی آمریکای جنوبی معرفی معرفی میشود که بیش از یک قرن پیش و بهواسطه پوستش به بسیاری از کشورهای جهان منتقل میشود اما بعدها معلوم میشود که پوست این گونه ارزش چندانی ندارد. ادعاهایی درباره تاثیر نوتریا بر کاهش پوشش گیاهی تالابها هم مطرح میشود اما بر اساس اطلاعات این کتاب، نوتریا بیشتر، محصولات کشاورزی را دوست دارد و کمتر مایل است که از گیاهان تالابی تغذیه کند. آنطور که در این کتاب آمده، این گونه در کنار رود ارس و نواحی از آستارا پراکنش دارد.
بیش از دو دهه حضور راکون در ایران
عاشوری، راکون را هم گونه غیربومی دیگری معرفی میکند که در اکوسیستمهای گیلان حضور یافته و تقریبا در همه جا دیده میشود. اوایل دهه 70 هوشنگ ضیایی در سفر به تالش واقع در استان گیلان، حضور این گونه را در کشور گزارش میکند و با گذشت این مدت، این مهمان ناخوانده به یک گونه مهاجم در اکوسیستمهای استان گیلان تبدیل میشود. زیرا راکونهای فضول، هم در آب شنا میکنند و هم از درختان بالا میروند. سنجابک درختی و اشکول جنگلهای گیلان توان مقابله با آنها را ندارند. راکونها داخل بوتهزارها ممکن است تخم پرندگان را بخورند و تنها موجوداتی هستند که حتی پلنگها هم حریف آنها نمیشوند. به این ترتیب، راکون در ایران شکارچی طبیعی ندارد.
معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی گیلان هم شنیده است که راکون از مزارع پرورشی شوری سابق فرار کرده و پایش به ایران باز شده است. عاشوری معتقد است که راکون خودش به ایران مهاجرت کرده و پای انسانهای به ظاهر حیوان دوستی که موجودات زنده را در طبیعت به حال خود رها میکنند، در میان نیست.
حضور راکون در مناطق حفاظت شده
به گفته معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی گیلان بر اساس اطلاعات کتاب پستانداران ایران، راکون در آستارا و هشتپر استان گیلان به خصوص پناهگاه حیات وحش لوندویل و منطقه حفاظت شده لیسار یافت میشود. اگرچه تقریبا در هر نوع زیستگاهی مستقر میشود اما مناطق با درختان برگ ریز و همینطور مناطق نزدیک به آب را ترجیح میدهد. معمولا در ایام سرد سال در لانه به خواب زمستانی میرود. زمانی که بچهاش تازه متولد شده در لانه میماند و در باقی ایام سال بیشتر از یک تا دو روز در لانه نمیماند. تقریبا از هر ماده خوراکی تغذیه میکند اما بیشتر مواد گیاهی حاصل از تولیدات انسانی را مورد استفاده قرار میدهد. طول عمرش در اسارت 10 تا 12 سال است و در طبیعت کمتر از 6 سال عمر میکند. فصل جفتگیری حیوان از دی ماه تا اسفند ماه است و بچههایش اغلب در فروردین و اردیبهشت به دنیا میآیند.